و كار بندند . » « 1 » از اين دست خطبه‌هاى مفصل يكى هم خطبه‌اى بوده است از انوشروان كه مسكويه آن را در تجارب الامم در پايان سيرت انوشروان بازنوشته و نويسندهء اين مقاله ترجمهء فارسى آن را در جاى ديگر به چاپ رسانده است ، « 2 » و ديگر خطبهء مفصلىست كه ابو حنيفهء دينورى از هرمزد پسر انوشروان نقل كرده و آن خطبه‌اى بوده است كه در روز تاجگذارى خود ايراد كرده بود . « 3 » آيين جنگ از جمله نوشته‌هايى كه در آيين كشوردارى از دوران ساسانى به عربى ترجمه شده ، نوشته‌هايى بوده است كه در آنها از آيين جنگ و امورى كه به لشكركشى و آرايش جنگى و شرايط سرداران و سپاهيان مربوط مىشده است سخن مىرفته و آشنا شدن با آنها را از وظايف دبيران ديوان خلافت مىشمرده‌اند . قديمىترين نشانه‌اى كه از اين‌گونه نوشته‌ها در مآخذ عربى اسلامى ديده مىشود ، چند قطعهء بزرگ و كوچك است كه ابن قتيبه در كتاب عيون الاخبار نقل كرده و مفصلترين آنها قطعه‌اىست كه آن را ، چنان‌كه خود گفته ، از آيين‌نامه گرفته و نزديك به سه صفحه از عيون الاخبار را در برگرفته و شامل مطالب گوناگونى در اين زمينه است : طرز آرايش جنگى ، محل آرايش سپاه و زمان آغاز حمله ، شرايط حمله و دفاع در وقتىكه سربازان كاركشته و باتجربه و جنگ آزموده نباشند ، با شكست‌يافتگان و فراريان دشمن چگونه رفتار شود ، اگر آبى در ميانهء دو لشكر باشد كه هردو به ناچار بايد از آن بهره گيرند به چه صورت بايد عمل شود ، راه و رسم شبيخون زدن و بهترين جا و بهترين موقع آن كدام است ، در محاصرهء دژهاى دشمن چگونه بايد رفتار شود و

--> ( 1 ) . ترجمهء تاريخ طبرى ، ص 32 . ( 2 ) . محمد محمدى ملايرى ، ادب و اخلاق در ايران پيش از اسلام . . . ، ص 97 به بعد . ( 3 ) . الاخبار الطوال ، ص 75 - 77 .